„ […] najlepszy i jedyny okres wykształcenia zdolności mowy to pierwsze trzy lata. Jest to bezwzględny warunek prawidłowego rozwoju mowy, gdyż po czwartym roku życia partie mózgu odpowiadające za rozwój mowy osiągają swą dojrzałość” ( I. Kurcz 2012: 40 za Hellbrugge 1995: 42).

1. Po pierwsze i najważniejsze: mowa jest podstawowym narzędziem komunikacji międzyludzkiej. Dziecko, które nie jest w stanie zakomunikować swoich potrzeb, będzie sfrustrowane. Właśnie dlatego dzieci bywają niespokojne i nerwowe. My również byśmy się denerwowali, gdybyśmy nagle znaleźli się wśród obcokrajowców i nikt nie potrafiłby nas zrozumieć.
2.      Dziecko dzięki mowie poznaje świat, uczy się kategoryzacji, przypisuje konkretne cechy konkretnym zbiorom. Zaczyna rozumieć, że krzesło to miejsce na którym siedzimy, podobnie jak fotel, że krzesło i fotel to meble. Nam, dorosłym wydaje się to oczywiste, ale małe dziecko musi się dopiero uczyć porządkowania świata i mowa odgrywa w tym procesie niezwykle ważną rolę. Język funkcjonuje w oparciu o takie same zasady jak inne zdolności poznawcze umysłu, natomiast najważniejszymi jego komponentami są znaczenie i konceptualizacja. 
3.      Umiejętność werbalnego porozumiewania się wpływa na kontakty z rówieśnikami, a co za tym idzie jest istotna dla emocjonalnego i społecznego rozwoju dziecka. Dzieci, które gorzej mówią, mogą mieć trudności adaptacyjne w nowych miejscach np. w przedszkolu. 
4.  Dziecko, które potrafi mówić, będzie potrafiło rozmawiać o swoich uczuciach, co pomaga w regulacji emocji. 
5.     Brak podjęcia wczesnej interwencji w przypadku opóźnionego rozwoju mowy może skutkować problemami szkolnymi. Dziecko może mieć trudność z czytaniem i pisaniem, z gramatyką, a także z rozumieniem mowy oraz rozumieniem trudniejszych konstrukcji gramatycznych czy związków przyczynowo-skutkowych. 
6.   Rozwój mowy idzie w parze z umiejętnościami związanymi z jedzeniem. Często podczas diagnozy wyjaśnia się związek pomiędzy opóźnionym rozwojem mowy a  wybiórczością pokarmową. 
7. Opóźniony rozwój mowy może być symptomem poważniejszych zaburzeń:  zaburzeń ze spektrum autyzmu, specyficznych zaburzeń językowych (SLI), alalii , niedosłuchu i innych. W takim przypadku podjęcie jak najszybszej terapii jest konieczne.

Przywiązanie łączy się z innym ważnym etapem w zakresie poznania, a mianowicie z uświadomieniem sobie stałości przedmiotów, czyli tego, że rzeczy i ludzie istnieją nawet wtedy, kiedy dziecko ich nie widzi (Eliot 2010: 419).

Wiek dziecka	Charakterystyczne cechy rozwoju emocjonalnego i społecznego
1 m.ż- ok. 6 m.ż.	Odpowiedź niepokojem na niepokój matki, nawiązywanie kontaktu wzrokowego, kontakt twarzą w twarz. Płacz staje się sygnałem przywołania bliskiego. Pojawiają się świadome uśmiechy. Dziecko ok. 4 m.ż. potrafi już wyrazić niezadowolenie, gdy dorosły nie zwraca na nie uwagi, uspokaja się pod wpływem pieszczoty.
6 m.ż. – 12 m.ż.	Przywiązanie do osoby, która opiekuje się niemowlęciem. Strach na widok nieznanych osób. Gaworzenie, pod koniec 1 r.ż. pierwsze słowa. Reagowanie na podstawowe emocje rodziców. Dziecko ok. dziewięciomiesięczne zaczyna wskazywać palcem na obiekty, które są dla niego interesujące po to, by pokazać je bliskim. Jest to początek współdzielenia uwagi i początek teorii umysłu. Pojawiają się zachowania intencjonalne. Niemowlę podąża wzrokiem za wskazaniem przedmiotu przez osobę dorosłą. Przytulanie maskotek, szmatek, używanie gestów typu: papa, początek zabawy w „akuku”. Dziecko potrafi już samo zainicjować zabawę.
2 r.ż.	Dziecko coraz częściej kieruje czyjąś uwagę na interesujący lub pożądany dla niego obiekt. Zaczyna unikać sytuacji trudnych emocjonalnie. Używanie języka w kontaktach z innymi. Dziecko zaczyna mieć świadomość własnego „ja”.
3 r.ż.	W repertuarze mowy dziecka pojawia się słownictwo nazywające emocje. Dziecko zaczyna rozumieć językowe zasady społeczne, zaczyna o emocjach rozmawiać.
4 r.ż. 5-6 r.ż	Dziecko rozumie i respektuje zasady społeczne. Potrafi współdziałać w grupie. Zaczyna kontrolować emocje. Uczestniczy w zabawach tematycznych i grach. Potrafi interpretować różne sytuacje. Dziecko staje się bardziej zdolne do maskowania doświadczanych uczuć.
	Dziecko osiąga pełną zdolność do zabaw tematycznych. Ma silne poczucie tożsamości płciowej. Dalszy rozwój moralny. Dzieci uczą się w pełni regulować swoje emocje.

Pamiętam, kiedy byłam mała, zobaczyłam u koleżanki piękny samochód dla lalek barbie, miała również domek, o jakim mogłam tylko pomarzyć. Uwielbiałam się u niej bawić, ale nie zawsze mogłam. Dlatego w domu zrobiłam z pudełek swój własny samochód dla lalek. Miał nawet przyczepę. Moje lalki jeździły nad jezioro, czyli do łazienki, gdzie napełniałam wannę wodą.
Samo robienie samochodu to już był mój sposób na zabicie nudy.
Rodzice nie wszystko mogli mi kupić. Po pierwsze nie zawsze mieli na to pieniądze, po drugie... nie wszystko było dostępne w sklepach. Dziś jest wszystko, zabawki są tańsze, można kupować używane (choć i tak oczywiście nie wszystkich na nie stać). Sama wpadam w szał zakupów, kiedy wybieram coś dla naszych rodzinnych dzieci lub gdy kupuję pomoce do terapii. I teraz chcę się zatrzymać.
Ostatnio bliska mi osoba opowiadała o swoim pięciolatku, który bawił się z koleżanką. Przystawił do ucha zabawkowy telefon i udawał, że rozmawia z rodzicami, że ma tam różne dźwięki. Dziewczynka wzięła telefon w ręce i stwierdziła poważnie: "Ale przecież tu nic nie słychać"... Miała swojego własnego, prawdziwego smartfona.
Podstawiając dzieciom wszystko pod nos, zabijamy w nich kreatywność i wyobraźnię. Dziecko przestaje poszukiwać, tworzyć i kreować swój własny świat i nie uczy się w sposób twórczy świata, który go otacza.

Pomysł na transport. Kto się tak bawił?

Gdy jechałam do moich małych bliźniaków na dłuższy wypad, starłam się przygotować zabawy na każdy dzień. Żeby z ciocią było atrakcyjnie, by się nie nudziły. Przeglądałam blogi, strony internetowe, spisywałam te wszystkie zabawy, niektóre wymyślałam sama, wiele można znaleźć również na moim blogu. Ale przecież nuda bywa twórcza. Czasami warto pozwolić dziecku się ponudzić, po to, żeby stworzyło coś od siebie. W życiu dorosłym nie będziemy mieli możliwości kreowania dziecku przestrzeni w każdym miejscu i w każdym czasie.
Kilka dni temu byliśmy z małym u znajomej fizjoterapeutki. Zapytała, czy mamy dla dziecka leżaczek-bujaczek. Mamy. Tak, wiem... to nie jest dobre miejsce dla dziecka, przede wszystkim ze względów fizjoterapeutycznych. Sama nie wiem, po co go kupiliśmy... zresztą nasze dziecko i tak nie chce tam siedzieć. Ale fizjoterapeutka od razu powiedziała... tam jest za dużo bodźców... leżaczek się buja, muzyczka gra, jeszcze do tego wibracje i zabawki w zasięgu ręki. A przecież chodzi o to, żeby mały sam dotknął, żeby sam włożył wysiłek w poznawanie świata. Nadmierna stymulacja - tak jak brak stymulacji  - nie jest dobra. Jako terapeuta przecież to wiem, dlaczego jako matka się zatracam...
Zabawy wymyślane przez rodziców są cudowne i nie można z nich absolutnie rezygnować, ale czasem trzeba dać dziecku pustą przestrzeń, by mogło własnym pomysłem ją wypełnić.  A w zabawach warto wykorzystywać materiały, które nas otaczają. Niekoniecznie muszą być z najwyższych sklepowych półek i niekoniecznie prawdziwe :) Obym o tym pamiętała również jako matka.
Kochane maluchy, dziś bawicie się same.

1. Baron-Cohen S., Leslie A.M, Frith U., Does autistic child have a theory of mind?, „Cognition” nr 21, 1985,  s. 37-46
2. Baron-Cohen, Mindblindness. An essay on autism and theory of mind, 1997
3. Baron-Cohen, Theory of mind in normal development and autism, Prisme, 34, 2001, s. 174-183
4. B. Winczura, Dziecko z autyzmem..., Kraków 2008