Anna Zając Logopeda: Stymulowanie rozwoju dziecka

Kiedy mówimy, że dziecko jest nadrważliwe na dotyk? Jak stymulować ten zmysł?

17 października

Bo moje dziecko nie panuje nad gniewem! O rozwoju emocjonalnym i społecznym

02 lipca

O rozwoju emocjonalnym mówi się w kontekście rozwoju społecznego, ponieważ dzieci poznają emocje i zaczynają o nich mówić właśnie podczas kontaktów z innymi ludźmi. Dla rozwoju emocjonalnego, a co za tym idzie również społecznego, ważne są trzy aspekty: świadomość własnych stanów emocjonalnych, kontrola jawnych oznak własnych emocji oraz rozpoznawanie emocji innych ludzi (Schaffer 2008: 147).

Za życie emocjonalne i społeczne człowieka odpowiedzialny jest układ limbiczny wraz z ciałem migdałowatym, które znajduje się w samym środku układu limbicznego (Eliot 2010: 398-399). Zachowanie osób po uszkodzeniu ciała migdałowatego ulega ogromnym zmianom, jedną z nich jest to, że wydają się one nie dostrzegać emocji innych, stąd jedna z hipotez wyjaśniająca przyczyny autyzmu. Osoby z ASD już w okresie niemowlęcym mogą ujawniać deficyt zdolności społecznych (Eliot 2010: 400).

Prawidłowo rozwijające się dziecko już we wczesnym okresie niemowlęcym przejawia zachowania społeczne. Początkowo podąża wzrokiem za najbliższymi, preferuje twarze, nawiązuje kontakt wzrokowy, płacze, kiedy chce przywołać opiekuna. Interakcje społeczne najbardziej widoczne zaczynają być ok. 6-8 miesiąca życia dziecka, kiedy to korowe ośrodki mowy zaczynają działać w sposób znaczący (Eliot 2010: 405). Wówczas wytwarza się przywiązania pomiędzy dzieckiem a jego opiekunem. Raczkujące maluchy krok w krok podążają za mamą lub tatą, zaczynają reagować płaczem na momenty izolacji z najbliższymi (Eliot 2010, Schaffer 2008).

Przywiązanie łączy się z innym ważnym etapem w zakresie poznania, a mianowicie z uświadomieniem sobie stałości przedmiotów, czyli tego, że rzeczy i ludzie istnieją nawet wtedy, kiedy dziecko ich nie widzi (Eliot 2010: 419).

Etap ten jest niezwykle istotny dla rozwoju teorii umysłu.

Krokiem milowym w rozwoju dziecka jest umiejętność rozpoznawania i nazywanie emocji innych osób oraz emocji własnych. Pozwala to na właściwe reakcje, na przykład, kiedy dziecko smutkiem reaguje na smutek innej osoby, rozwija się w nim współczucie. Jeśli dziecko jest w stanie rozpoznać emocje innych, dużo lepiej poradzi sobie w kontaktach społecznych i w codziennej komunikacji z innymi.

Dziecko 2-3 letnie potrafi już w pewnym stopniu przyporządkować się nakazom i zakazom. Uczucia natomiast rozwijają się w ścisłym powiązaniu z jego działalnością, czyli z jego potrzebami dążenia oraz zainteresowaniami (M. Przetacznikowa, Spionek 1980: 399). W 2. r.ż. dziecko zaczyna interesować się rówieśnikami, naśladować ich zachowania. Trzylatek zaczyna odróżniać siebie od otoczenia. W wieku przedszkolnym życie uczuciowe dziecka staje się coraz bogatsze i coraz bardziej zróżnicowane. Dziecko przejawia wstyd, zazdrość, ale nie potrafi jeszcze w sposób wyraźny maskować swoich przeżyć. Emocje są silne, gwałtowne, choć krótkotrwałe (Przetacznikowa, Spionek 1980: 488). Dopiero siedmiolatek potrafi bardziej panować nad swoimi uczuciami.

Dzieci we wczesnym wieku szkolnym potrafią już bardzo dobrze funkcjonować w grupie, znacznie lepiej radzą sobie również z emocjami, także dlatego, że potrafią o nich już w sposób świadomy rozmawiać.

Wiek dziecka	Charakterystyczne cechy rozwoju emocjonalnego i społecznego
1 m.ż- ok. 6 m.ż.	Odpowiedź niepokojem na niepokój matki, nawiązywanie kontaktu wzrokowego, kontakt twarzą w twarz. Płacz staje się sygnałem przywołania bliskiego. Pojawiają się świadome uśmiechy. Dziecko ok. 4 m.ż. potrafi już wyrazić niezadowolenie, gdy dorosły nie zwraca na nie uwagi, uspokaja się pod wpływem pieszczoty.
6 m.ż. – 12 m.ż.	Przywiązanie do osoby, która opiekuje się niemowlęciem. Strach na widok nieznanych osób. Gaworzenie, pod koniec 1 r.ż. pierwsze słowa. Reagowanie na podstawowe emocje rodziców. Dziecko ok. dziewięciomiesięczne zaczyna wskazywać palcem na obiekty, które są dla niego interesujące po to, by pokazać je bliskim. Jest to początek współdzielenia uwagi i początek teorii umysłu. Pojawiają się zachowania intencjonalne. Niemowlę podąża wzrokiem za wskazaniem przedmiotu przez osobę dorosłą. Przytulanie maskotek, szmatek, używanie gestów typu: papa, początek zabawy w „akuku”. Dziecko potrafi już samo zainicjować zabawę.
2 r.ż.	Dziecko coraz częściej kieruje czyjąś uwagę na interesujący lub pożądany dla niego obiekt. Zaczyna unikać sytuacji trudnych emocjonalnie. Używanie języka w kontaktach z innymi. Dziecko zaczyna mieć świadomość własnego „ja”.
3 r.ż.	W repertuarze mowy dziecka pojawia się słownictwo nazywające emocje. Dziecko zaczyna rozumieć językowe zasady społeczne, zaczyna o emocjach rozmawiać.
4 r.ż. 5-6 r.ż	Dziecko rozumie i respektuje zasady społeczne. Potrafi współdziałać w grupie. Zaczyna kontrolować emocje. Uczestniczy w zabawach tematycznych i grach. Potrafi interpretować różne sytuacje. Dziecko staje się bardziej zdolne do maskowania doświadczanych uczuć.
	Dziecko osiąga pełną zdolność do zabaw tematycznych. Ma silne poczucie tożsamości płciowej. Dalszy rozwój moralny. Dzieci uczą się w pełni regulować swoje emocje.

Tab. 1. Opracowanie własne (na podstawie: Cieszyńska, Korendo 2014, Eliot 2010, Schaffer 2008, Przetacznikowa, Spionek 1980)

Świadomość poszczególnych faz rozwoju emocjonalnego pomaga nam poznać dziecko, jego potrzeby, ale też zrozumieć pewne zachowania. Nie powinno już dziwić, że dwulatek nie panuje nad gniewem i złością. Po prostu jeszcze tego nie potrafi.

Bibliografia:

1. Elliot L, Co tam się dzieje. Jak rozwija się mózg i umysł w pierwszych pięciu latach życia, Poznań 2010

2. Schaffer Rudolph, H., Psychologia dziecka, Warszawa 2013

3. Przetacznikowa M., Spionek H., Okresy rozwoju, [w]: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, pod red. M. Żebrowskiej, Warszawa 1980

4. Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6. roku życia, Kraków 2014

DIY

Jak widzi noworodek

14 maja

Już kilka godzin po urodzeniu noworodek rozpoznaje twarz swojej matki. Niestety, nie widzi jej jeszcze dokładnie. Wszystko, co obserwuje wydaje się być jak za zamarzniętą szybą.

Ostrość widzenia jest słaba, umiejętność postrzegania kontrastu między światłem a ciemnością również. Dziecko nie widzi pełnego widma barw. Świat noworodka jest dwuwymiarowy. Lepiej dostrzega rzeczy znajdujące się na obwodzie pola widzenia. Czyli sama ramka wzbudzi większe zainteresowanie niż to, co znajduje się w środku.

Warto niemowlakom układać zabawki z boku łóżeczka, a nie nad jego głową.

Noworodek znacznie lepiej radzi sobie w początkowym etapie z rozpoznawaniem jaskrawych kolorów, wyrazistych kontrastowych wzorów. Dlatego też bardziej niż kolorowe maskotki o nieostrych barwach sprawdzą się tego typu książeczki, o których już pisałam tu oraz ozdoby, których przepis na przygotowanie znajdziecie tu.

„Pociąg do wyraźnych wzorów i deseni oraz jaskrawych kolorów dostarcza neuronom kory odpowiednich bodźców, które pomagają im rozwijać zdolność odkrywania krawędzi , kontrastów, odcieni, ruchu i wszystkich pozostałych podstawowych elementów percepcji wzrokowej”. (M. Elliot, Co tam się dzieje, Poznań 2010, s. 290)

Dziecko najlepiej widzi z odległości ok. 25-30 cm. Dokładnie taka odległość dzieli jego wzrok i mamy podczas karmienia, dlatego ważne jest, żeby właśnie wtedy, w takiej pozycji mówić do maluszka. Dziecko w pierwszych tygodniach życia preferuje oglądanie twarzy. Początkowo lepiej dostrzega linię włosów, brody, z czasem dopiero oczy, usta, nos. Można pomalować usta na mocniejszy kolor, wówczas możemy przypuszczać, że dziecko chętniej będzie na nie patrzeć.

W pierwszych trzydziestu dniach maluszek powinien już potrafić skupić wzrok na twarzy osoby dorosłej, także podczas leżenia na brzuchu, W tym okresie dziecko będzie potrafiło śledzić ruch przedmiotu po łuku. Najlepiej to sprawdzić przesuwając obrazek z kontrastowymi kolorami (czarny, biały, czerwony) i wyraźnymi wzorami.

W drugim miesiącu życia można zaobserwować tzw. patrzenie przymusowe. Polega na tym, że dziecko może utkwić w jeden przedmiot na dłuższy czas. W tym okresie dziecko zaczyna reagować mimiką na twarz dorosłego.

Świadomy uśmiech pojawia się ok. trzeciego miesiąca życia, wówczas dziecko potrafi obracać głowę za poruszającą się osobą oraz poruszającym się przedmiotem.

Ostrość wzroku rozwija się u noworodków dość powoli, poprawia się w pierwszych sześciu miesiącach życia, a potem nieco wolniej aż do piątego roku życia, natomiast widzenie niemal całej palety barw pojawia się ok. czwartego miesiąca życia, a obuoczność między drugim a piątym miesiącem życia.

W piątym miesiącu życia dziecko potrafi już utrzymać zabawkę i koncentruje wzrok na ustach osoby mówiącej, warto wtedy częściej rozmawiać z maluchem. Badania wykazują, że dzieci ze spektrum autyzmu już w początkowym etapie rozwoju mniej chętnie obserwują twarze dorosłych (o pierwszych sygnałachmogących wskazywać na autyzm czytaj tu). Dziewięciomiesięczne dziecko będzie potrafiło naśladować czynności dorosłego, a miesiąc później zacznie obracać kartki książeczki i pokazywać obrazki. Jakie książki są najlepsze dla dziecka –odpowiedź na to pytanie znajdziecie tu.

Bibliografia:

M. Elliot, Co tam się dzieje. Jak rozwija się mózg i umysł w pierwszych latach życia, Poznań 2010

J. Cieszyńska, M. Korendo, Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6. roku życia, Kraków 2014