Warstwa słownikowa	Charakterystyka
Pierwsza warstwa słownikowa	Zaczyna kształtować się w 10. miesiącu życia dziecka, ale może również przypadać na koniec 2. roku życia.  Wielkość słownika w waha się od ok. 50 do 100 wyrazów. Występują jednak znaczne rozbieżności ilościowe w opracowaniach słownika chłopca i dwóch dziewczynek, badanych przez autorkę. Słownik chłopca wynosił 32 wyrazy, a dziewczynek kolejno: 118 i 178 wyrazów. Należy jednak przyjąć, że tempo rozwoju zależne jest od wielu czynników, m.in. aktywności dziecka, niekiedy płci, od jego wrodzonych zdolności. Na pierwszą warstwę słownikową składają się: samodzielne wyrazy subiektywne, wykrzykniki, wyrazy prymarnie nazywające: rzeczowniki i czasowniki, niewiele pojawia się wyrazów sekundarnie nazywających: przymiotników i przysłówków podobnie jak wyrazów wskazujących: zaimków. W tym okresie zatarta jest różnica między częściami mowy. Wyrazy są niefleksyjne, wieloznaczne, a pojedyncze słowo może stać się całym wypowiedzeniem.
Druga warstwa słownikowa	Przypada na ok. 2. rok życia dziecka. Następuje wówczas gwałtowny wzrost słownictwa. Liczba wyrazów, którymi może posługiwać się dziecko wynosi 500.  Powiększa się liczba rzeczowników i czasowników, a także przymiotników i przysłówków. Rozszerza się również ich zakres znaczeniowy. Dziecko częściej zaczyna używać również wyrazów wskazujących, zaimków. Pojawiają się wyrazy szeregujące – liczebniki oraz morfemu luźne: partykuły, przyimki, spójniki. Rola wykrzykników i onomatopei maleje. Pojawiają się neologizmy słowotwórcze. Następuje usunięcie tworów bezfleksyjnych, nieodmiennych rzeczowników, czasowników, przymiotników, usunięcie wyrazów wieloznacznych, czyli wyraźne oddzielenie wyrazów obiektywnych od subiektywnych.
Trzecia warstwa słownikowa	W trzeciej warstwie umacniają się wszystkie wyrazy, które występowały w drugiej warstwie słownikowej. Hierarchia wyrazów w słowniku dziecka w wieku przedszkolnym przypomina proporcje w języku dorosłych. Około połowę zajmują rzeczowniki, ok. 25 proc. czasowniki, przymiotniki wraz z przysłówkami ok. 13 proc., razem wyrazy nazywające to ok. 90 proc. Pozostałe 10 proc. to wyrazy wskazujące, szeregujące, expresiva i wyrazy funkcyjne, które w słowniku dziecka nie obejmują nawet 2 proc. Słownik 6-letniego dziecka wynosi od 4000 do 6000 leksemów.

1.  Gdzie idziemy? Anna- Clara Tidholm        
2. Wymyśl coś! Anna- Clara Tidholm
3.  Jest tam kto? Anna- Clara Tidholm
4.  Różnimisie. Agata Królak
5. Z muchą na luzie ćwiczymy buzię, Narta Galewska-Kustra, Joanna Kłos 
6.      Naciśnij mnie, Herve Tullet     
7.  Bardzo głodna gąsienica, Eric Carle
8. Śpij, króliczku. Jorg Muhl
9. Wiosna na ulicy Czereśniowej, R.S. Berner 
10.    Turlututu, akuku, to ja. Herve Tullet (wszystkie pozycje tego autora godne są uwagi)

Zgodnie z rekomendacjami światowymi i europejskimi karmienie piersią jest najlepszym sposobem żywienia niemowląt. Również ze względów logopedycznych. Mleko matki natomiast jest w pełni dostosowane do potrzeb małego człowieka. Karmienie piersią bywa jednak trudną sztuką. Musi zgrać się wiele czynników, by było efektywne. 

Dziecko potrafi pobierać pokarm z piersi, ponieważ rodzi się z odruchem ssania. Dlatego też na początek opiszę, ten niezwykle ważny odruch.

Odruch ssania (na podstawie Matsgutowa, Regner 2009: 55-56). Pojawia się w 14 tygodniu życia płodowego a zanika między 1 a 2 r.ż. Zdrowy noworodek jest zdolny do ssania natychmiast po urodzeniu. Swoją dominującą aktywność odruch ten ma w 3-4 miesiącu życia dziecka, słabnie między 6 a 7 m.ż. i stopniowo zastępowany jest przez ruchy żucia.
Wywoływanie odruchu: włożenie małego palca do ust dziecka, stymulacja okolic języka (od czubka do środka języka) i podniebienia (na górnym wałku dziąsłowym), stymulacja dotykowa ust.
Patologicznie działający odruch: nie obserwuje się akcji ssania, niemożliwe jest przełykanie wypychanie języka, zakłócone oddychanie, refluks, ssanie języka, patologiczne otwieranie ust, stałe ssanie palca, hamowanie przełykania, kąsanie, gryzienie, strach przed utratą miłości i izolacją.


Podczas karmienia piersią aparat artykulacyjny jest bardzo aktywny. Ssanie piersi wymaga dokładnego objęcia brodawki, uniesienia tylnej części języka do podniebienia miękkiego, wykonywania naprzemiennych ruchów żuchwy: obniżenia i cofnięcia oraz podniesienia i wysunięcia. Podczas karmienia butelką ograniczony jest ruch dolnej szczęki, zaburzeniu ulega sekwencja ssanie-połykanie-oddychanie (Skrzek 2016: 341-342). Podczas ssania nagłośnia zamyka wejście do krtani i pokarm spływa do dróg pokarmowych, Następnie nagłośnia otwiera się, podniebienie miękkie opuszcza i dziecko wydycha powietrze.
Karmienie piersią wpływa na utrwalanie prawidłowego toru oddechowego, dziecko bowiem oddycha wyłącznie przez nos, gdyż podczas ssania i połykania nie musi przerywać oddychania.

Praca zespołu mięśni podczas ssania piersi korzystnie wpływa na modelowanie kształtu podniebienia twardego, szczęki, żuchwy, jamy nosowej i zatok przynosowych, wzmacnia mięsień okrężny ust, mięśnie żwacze i mięśnie mimiczne twarzy, a także kształtuje prawidłowy zgryz. Opór, jaki stawia brodawka w trakcie ssania, przygotowuje dziecko do wysiłku podczas żucia pokarmów stałych (Walencik-Topiłko, Banaszkiewicz 2016: 717).

Ssanie mleka z piersi matki dzieli się na dwie fazy:
Faza stymulacji. Rozpoczyna się odruchem szukania piersi przez noworodka. Można dotknąć wówczas brodawką ust malucha, by noworodek je otworzył i szczelnie objął brodawkę wraz z otoczką.
Faza głębokiego ssania. Podczas tej fazy aktywnie pracują mięśnie warg i języka. Dziecko musi podjąć ciężką pracę, by wyssać pokarm.  
Gotowość dziecka do ssania (Sztyber 2015: 24):

• otwiera usta,
• wysuwa język,
• wkłada ręce do ust,
•  zaczyna szukać brodawki (uaktywnia się kolejny bardzo ważny odruch - szukania)

Podczas karmienia dziecka należy zadbać o:

• prawidłową i wygodną pozycję matki i dziecka,
• prawidłowe przystawienie dziecka do piersi (nie przystawiamy piersi do dziecka) oraz prawidłowe jej uchwycenie (dziecko powinno chwycić brodawkę wraz z otoczką)

Wcześniej warto ocenić ssanie i sprawdzić wędzidełka, czy nie są za krótkie.
Cechy prawidłowego przystawienia do piersi (Sztyber 2015: 31):

• usta szeroko otwarte
• nos i broda przylegają do piersi
• dolna warga wywinięta, górna warga odchylona
• otoczka brodawki bez zmarszczeń, widoczny rąbek języka w kąciku ust

Cechy efektywnego pobierania pokarmu (Sztyber 2015: 32):

• po przełknięciu słychać oddech, słyszalna jest głoska "k"
• krtań dziecka rytmicznie się porusza
• rytm ssanie: połykanie wynosi 1:1 lub 1:2, lub 1:3
• ssanie jest odczuwalne przez matkę, ale nie sprawia jej bólu

Alternatywne metody karmienia w przypadku, gdy zaburzona jest laktacja w pierwszych dobach po porodzie (Sztyber 2015: 37):

• z zastosowaniem kubeczka (należy zadbać o odpowiednią pozycję dziecka, niewskazana jest pozycja leżąca, należy sprowokować u dziecka otwarcie ust poprzez delikatne dotykanie górnej i dolnej wargi, kiedy dziecko otworzy usta i wysunie język na dziąsła, podajemy odrobinę mleka [nie odrywając kubeczka od dolnej wargi] pozwalamy dziecku samodzielnie przesunąć pokarm w głąb jamy ustnej. Pierwszy pokarm dziecka to zazwyczaj kilka mililitrów. Kubki można przez internet, a także w niektórych aptekach )
• łyżeczki (pozycja półleżąca, prowokujemy otwarcie ust poprzez delikatny dotyk łyżeczką, kiedy dziecko otworzy usta i wysunie język na dziąsła, podajemy odrobinę mleka [nie odrywając łyżeczki od dolnej wargi] pozwalamy dziecku samodzielnie przesunąć pokarm w głąb jamy ustnej)
• drenu 

Alternatywne metody karmienia przy użyciu kubeczka, drenu czy łyżeczki nie zakłócają odruchu ssania u dziecka.
Problemy z karmieniem mogą pojawiać się po cesarskim cięciu (nie ze względu na fakt, że matka pokarmu nie ma, chodzi bardziej o rozbudzenie laktacji). By temu zapobiec warto w miarę możliwości jak najszybciej, a następnie jak najczęściej przystawiać dziecko do piersi. Gdyby problemy z karmieniem wystąpiły, można wspomóc się laktatorem .
Poniżej schemat jednorazowego odciągania pokarmu (Sztyber 2015: 35):
pierś prawa 7 minut - pierś lewa 7 minut
pierś prawa 5 minut - pierś lewa 5 minut
pierś prawa 3 minuty - pierś lewa 3 minuty

Mamy, które nie mogą karmić piersią z jakichś powodów, powinny dobrać odpowiednie akcesoria do karmienia. Według ortodontów karmienie butelką oraz ssanie smoczka powinny zostać zakończone przed 18 m.ż. dziecka (Regner 2016: 289). Ze smoczka najlepiej jednak rezygnować już w drugim półroczu życia dziecka, kiedy pojawiają się pierwsze ząbki.

Bibliografia:
Regner A., Wczesna interwencja logopedyczna zapobiegająca zaburzeniom ustno-twarzowym, [w]: Wczesna interwencja logopedyczna, pod red. Kaczorowska-Bray K., Milewski S., Gdańsk 2016
Walencik-Topiłko A., Banaszkiewicz A., Profilaktyka logopedyczna, [w]: Wczesna interwencja logopedyczna, pod red. Kaczorowska-Bray K., Milewski S., Gdańsk 2016
Skrzek J., Diagnoza i terapia funkcji pokarmowych w obrębie okolicy orofacjalnej - połykania, gryzienia, żucia,  [w]: Wczesna interwencja logopedyczna, pod red. Kaczorowska-Bray K., Milewski S., Gdańsk 2016
Sztyber B, Karmienie piersią, [w]: Neonatologia. Praktyczne umiejętności opieki nad noworodkiem, pod red. Salamończyk M., Łozińska-Czerniak A, Dmoch-Gajzlerska E., Warszawa 2015
Matsgutowa S., Regner A., Rozwój mowy dziecka w świetle integracji sensomotorycznej, Wrocław 2009

„ […] najlepszy i jedyny okres wykształcenia zdolności mowy to pierwsze trzy lata. Jest to bezwzględny warunek prawidłowego rozwoju mowy, gdyż po czwartym roku życia partie mózgu odpowiadające za rozwój mowy osiągają swą dojrzałość” ( I. Kurcz 2012: 40 za Hellbrugge 1995: 42).

1. Po pierwsze i najważniejsze: mowa jest podstawowym narzędziem komunikacji międzyludzkiej. Dziecko, które nie jest w stanie zakomunikować swoich potrzeb, będzie sfrustrowane. Właśnie dlatego dzieci bywają niespokojne i nerwowe. My również byśmy się denerwowali, gdybyśmy nagle znaleźli się wśród obcokrajowców i nikt nie potrafiłby nas zrozumieć.
2.      Dziecko dzięki mowie poznaje świat, uczy się kategoryzacji, przypisuje konkretne cechy konkretnym zbiorom. Zaczyna rozumieć, że krzesło to miejsce na którym siedzimy, podobnie jak fotel, że krzesło i fotel to meble. Nam, dorosłym wydaje się to oczywiste, ale małe dziecko musi się dopiero uczyć porządkowania świata i mowa odgrywa w tym procesie niezwykle ważną rolę. Język funkcjonuje w oparciu o takie same zasady jak inne zdolności poznawcze umysłu, natomiast najważniejszymi jego komponentami są znaczenie i konceptualizacja. 
3.      Umiejętność werbalnego porozumiewania się wpływa na kontakty z rówieśnikami, a co za tym idzie jest istotna dla emocjonalnego i społecznego rozwoju dziecka. Dzieci, które gorzej mówią, mogą mieć trudności adaptacyjne w nowych miejscach np. w przedszkolu. 
4.  Dziecko, które potrafi mówić, będzie potrafiło rozmawiać o swoich uczuciach, co pomaga w regulacji emocji. 
5.     Brak podjęcia wczesnej interwencji w przypadku opóźnionego rozwoju mowy może skutkować problemami szkolnymi. Dziecko może mieć trudność z czytaniem i pisaniem, z gramatyką, a także z rozumieniem mowy oraz rozumieniem trudniejszych konstrukcji gramatycznych czy związków przyczynowo-skutkowych. 
6.   Rozwój mowy idzie w parze z umiejętnościami związanymi z jedzeniem. Często podczas diagnozy wyjaśnia się związek pomiędzy opóźnionym rozwojem mowy a  wybiórczością pokarmową. 
7. Opóźniony rozwój mowy może być symptomem poważniejszych zaburzeń:  zaburzeń ze spektrum autyzmu, specyficznych zaburzeń językowych (SLI), alalii , niedosłuchu i innych. W takim przypadku podjęcie jak najszybszej terapii jest konieczne.

1. Baron-Cohen S., Leslie A.M, Frith U., Does autistic child have a theory of mind?, „Cognition” nr 21, 1985,  s. 37-46
2. Baron-Cohen, Mindblindness. An essay on autism and theory of mind, 1997
3. Baron-Cohen, Theory of mind in normal development and autism, Prisme, 34, 2001, s. 174-183
4. B. Winczura, Dziecko z autyzmem..., Kraków 2008

E Boksa (2016: 37) wymienia następujące trudności wynikające z upośledzenia teorii umysłu:

 – w rozumieniu faktu, że inni myślą – „myślę, że ty myślisz”, „myślę, że on myśli”;

– w uświadomieniu sobie, że inni nie wiedzą, co ja myślę „wszyscy myślą tak samo jak ja”;

– w dostrzeganiu uczuć i pragnień innych osób;

– w tworzeniu umysłowych reprezentacji osób, przedmiotów, zdarzeń.

1. Czy Twoje dziecko interesuje się innymi dziećmi?
2. Czy Twoje dziecko nawiązuje kontakt wzrokowy?
3. Czy Twoje dziecko utrzymuje kontakt wzrokowy?
4. Czy Twoje dziecko bawi się w „a kuku”, w chowanego?
5. Czy Twoje dziecko bawi się zabawkami, a nie tylko nimi manipuluje, bierze do buźki czy układa w wybrany sposób?
6.  Czy Twoje dziecko używa palca wskazującego, kiedy o coś prosi?
7. Czy Twoje dziecko używa palca wskazującego, żeby coś pokazać?
8. Czy Twoje dziecko bawi się w udawanie, na przykład udaje, że karmi psa maskotkę, udaje, że robi herbatkę?
9. Czy Twoje dziecko przynosi przedmioty, żeby Ci coś pokazać?
10. Czy dziecko na Twoją prośbę np. „spójrz, jaki piękny zegar”, kieruje uwagę na wybrany obiekt?
11. Czy Twoje dziecko rozumie podstawowe emocje, pociesza, kiedy piesek jest smutny?

1. Baron-Cohen S., Rozwój zdolności czytania innych umysłów: cztery etapy, przeł. Ewa Czerniawska, [w:] Formy aktywności umysłu. Ujęcia kognitywistyczne. Ewolucja i złożone struktury poznawcze. T. 2, red. A. Klawiter, Warszawa 2009, s. 145-171
2. Baron-Cohen S., Leslie A.M, Frith U., Does autistic child have a theory of mind?, „Cognition” nr 21, 1985,  s. 37-46
3. Baron-Cohen, Mindblindness. An essay on autism and theory of mind, 1997
4. Baron-Cohen, Theory of mind in normal development and autism, Prisme, 34, 2001, s. 174-183  Olechnowicz Hanna, Dobre chwile z naszym dzieckiem. Zabawy sprzyjające rozwojowi charakteru, Warszawa 2015 
5. E. Boksa, ABC zespołu Aspergera, [w]: Api-racje. Naukowy obraz osób z zespołem Aspergera w aspekcie kulturowym, terapeutycznym i komunikacyjnym, pod red. A. Kominek, Kielce 2016